Aleja Niepodległości

Położenie
Aleja Niepodległości przebiega od al. Wilanowskiej do al.Jerozolimskich. Jej przedłużeniem na północ jest ul. Chałubińskiego. Rozpoczyna się na Mokotowie. W Śródmieściu przebiega od ul.Batorego do ul.Koszykowej. Na tym odcinku do Śródmieścia należą budynki tylko po stronie parzystej - numery od 186 do 222 i 222A. Strona nieparzysta należy do Ochoty.

Nieco historii
Aleja pod obecną nazwą, jako część realizowanej Trasy N-S, została zaprojektowana przed 1929 i w 1938 wchłonęła dwie starsze ulice: Topolową oraz Włodarzewską (Mokotów), która do 1916 była zwaną Spokojną, co nie zostało dotychczas zauważone przez badaczy dziejów miasta. Ul.Topolowa była początkowo drogą ciągnącą się po zachodniej stronie Cmentarza Ujazdowskiego, zaprojektowanego w 1829, otwartego w 1831, a zamkniętego, ale nie zlikwidowanego, już w 1836. Cmentarz ciągnął się stosunkowo wąskim pasem pomiędzy obecnymi ulicami Koszykową i Nowowiejską. Na zachód od drogi, między tymi właśnie ulicami, wytyczono obszerną działkę nr hip. 1753E, zabudowaną w 1852 tzw. Barakami Jerozolimskimi, czyli rosyjskimi koszarami, zajmowanymi od ok. 1865 przez 3. Brygadę Artylerii Lejbgwardii. Zabudowania, początkowo drewniane, pomiędzy 1885 a 1890 wymieniono w większości na murowane (ul. Nowowiejska 26-28). Dwa baraki o wydłużonych rzutach stanęły bezpośrednio w linii regulacyjnej przecznicy. W końcu XIX w. zastąpiono je krótszymi budynkami murowanymi, usytuowanymi bliżej ul. Koszykowej. W 1893 uliczkę nazwano oficjalnie Topolową, choć wbrew dotychczasowym twierdzeniom nie rosły tu żadne topole, a jedynie drzewka owocowe miejskiej szkółki, założonej na miejscu cmentarza. Na terenie szkółki istniała cieplarnia i inne zabudowania, zgrupowane od strony ul. Koszykowej. W 1896 szkółkę zlikwidowano, włączając jej działkę do terenów II Wystawy Higienicznej, otwartej w tym samym roku. Pośród ogrodowych alejek, projektowanych przez Franciszka Szaniora, wybudowano kilka obiektów wystawowych, w tym neogotycki Pawilon Główny (proj. Edward Goldberg). Przy narożniku Topolowej i Koszykowej wzniesiono wielką Halę Gimnastyczną, całkowicie drewnianą, zaopatrzoną w wieżę, obok niej zaś urządzono boisko. W połowie biegu ul. Topolowej uformowano główny skwer wystawy - plac Olimpijski z wielką fontanną pośrodku, której basen uzyskał kształt czteroliścia. Już w 1899 na terenach powystawowych rozpoczęto budowę kompleksu gmachów cesarskiej Politechniki (proj. Stefan Szyller i Bronisław Brochwicz-Rogóyski, pl. Politechniki 1). Z budynków wystawy do lat 20. XX w. przetrwała Hala Gimnastyczna, przekształcona na dom mieszkalny dla pracowników fizycznych uczelni. W 1926 na gruntach dawnej szkółki, frontem do ul. Nowowiejskiej, wystawiono gmach Instytutu Aerodynamicznego Politechniki Warszawskiej (proj. Karol Jankowski i Franciszek Lilpop). Budynek miał elewacje licowane szarą cegłą cementową i składał się z dwóch członów, z których mniejszy i niższy, dwupiętrowy, otrzymał od strony ul. Topolowej efektowną, wieloboczną przybudówkę z trójkątnie zamkniętymi wielkimi otworami i ornamentem ceglanym w duchu art-deco. Przy tejże ulicy wzniesiono wielką halę aerodynamiczną i oba obiekty połączono ( ul. Nowowiejska 24). Bardziej awangardowe formy, przy jednoczesnym powtórzeniu oblicowania szarą cegłą, uzyskały pawilony Elektrotechniki (nr 222) i Technologii Chemicznej ( ul. Koszykowa 75), zaprojektowane w 1929 przez Czesława Przybylskiego na miejscu Hali Gimnastycznej. Ta druga, przysadzista budowla miała wieloskrzydłowy układ wydzielający trzy dziedzińce: centralny, otwarty od południa oraz boczne od wschodu i zachodu, ten ostatni odizolowany od ul. Topolowej parterowym skrzydłem przyulicznym. Ok. 1922 zaprojektowano przedłużenie ul. Topolowej na południe, do obecnej ul. Batorego, chcąc ją połączyć z planowanym od 1911 nowym, płn. odcinkiem ul. Włodarzewskiej, ostatecznie jednak tylko tę pierwszą arterię przeprowadzono w terenie na stosunkowo krótkim odcinku między ul. Nowowiejską a ul. Wawelską i wytyczono działki budowlane, przekazywane przez Państwo spółdzielniom mieszkaniowym. Odcinek między ul. Nowowiejską a ul. Koszykową wypełniły po stronie nieparzystej wielkie gmachy biur wojskowych i domy oficerskie Funduszu Kwaterunku Wojskowego (nr 243 i 245/1753E), a po stronie parzystej, poza wspomnianymi już gmachami Politechniki Warszawskiej, gigantyczny, aż dziesięciokondygnacyjny gmach wojskowego Szpitala Okręgowego nr 1 (nr 218/6240). Al. Niepodległości w 1928 nosiła już obecną nazwę, na planach wytyczona na odcinku od obecnej al. Wilanowskiej do ul. Madalińskiego, ale w terenie tylko od ul. Odyńca. W owym czasie ta część nie była jeszcze oficjalnie przejęta przez miasto i miała status drogi prywatnej. Znaczna długość alei powodowała, że po zmianie sytuacji prawnej tego jej najstarszego odcinka (po 1929) prace przy zagospodarowaniu całego ciągu (uzbrojenie terenu, jezdnie, chodniki, a także parcelacja) przeciągnęły się do 1939 i nie zostały całkowicie ukończone. Z tego samego powodu zabudowa w chwili wybuchu wojny miała charakter wyspowy, o nieregularnym rozmieszczeniu. Do tego momentu dalszy ciąg alei, między ul. Odyńca a ul. Malczewskiego, zachował postać w miarę prostej drogi polnej, która następnie stawała się dróżką coraz bardziej krętą i w końcu zanikała w rejonie skrzyżowania z obecną ul. Okęcką. Wybuch wojny uniemożliwił wzniesienie wielu kamienic, których projekty już zatwierdzono. Domy te w największej liczbie miały stanąć w rejonie ul. Racławickiej i Odyńca. Wiele z nich projektował Lucjan Korngold. W 1938, po zespoleniu trzech ulic w jedną al.Niepodległości, uzupełnioną ciągiem ul. Chałubińskiego, planowano przebicie Trasy N-S na północ od Alej Jerozolimskich, przez dzielnicę muranowską. Mimo zaawansowanych przygotowań, prac przed 1939 nie podjęto, a zamierzenie dokończono dopiero w latach powojennych, tworząc ul. J. Marchlewskiego ( al. Jana Pawła II). Podczas powstania warszawskiego w 1944 częściowemu lub zupełnemu zburzeniu uległo kilkanaście budynków na południowym i środkowym odcinku ulicy: nr 52, 74A, 78, 78A, 88, 90, 106 (willa), 108 (willa), 117, 119, 129, 140 i 149A (willa), wiele innych zaś, na odcinku środkowym i północnym, zostało spalonych: nr 110 (willa), 132-136,147,148,149,150-154,158,159 (oficyna domu spółdzielczego), 160, 165, 167, 210 i 216. Po 1945 al.Niepodległości należała do najszybciej odbudowanych ulic i była przedstawiana przez propagandę jako ulica dźwignięta z gruzów, bądź zbudowana na nowo, co było sporą przesadą. Kilka gmachów dokończono, w różnym stopniu zmieniając przedwojenne projekty, inne odbudowano, czasami w zupełnie odmiennej postaci (nr 52 i 74A). Zrezygnowano z odbudowy domów nr 78, 108, 110, 117, 140, 147, 149 i 149A (willa obok kamienicy pod tym samym numerem), natomiast na fundamentach kompletnie zburzonej willi nr 106 powstał zupełnie nowy dom jednorodzinny. Na początku lat 50. XX w. wzniesiono serię budynków o socrealistycznych elewacjach, dobrze komponujących się ze starszymi kamienicami, w niektórych wypadkach wykorzystując konstrukcję niedokończonych kamienic lub jej fragmenty, dziś nie zawsze czytelne w nowych strukturach (np. nr 82, 84, 86, 88, 90, 129 i 149A). Po dekadach rabunkowej gospodarki komunalnej liczna grupa domów, zwrócona prawowitym właścicielom lub przejętych przez wspólnoty, została odremontowana, najczęściej w strefie sieni i klatek schodowych. Obawy budzą coraz liczniejsze nadbudowy, mające najczęściej postać szpetnych wystawek i facjat.
źródło: "Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy" - Jarosław Zieliński, TONZ Warszawa 2006.

Galeria